{"id":32064,"date":"2023-06-27T10:25:39","date_gmt":"2023-06-27T09:25:39","guid":{"rendered":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/?p=32064"},"modified":"2025-11-17T14:28:41","modified_gmt":"2025-11-17T12:28:41","slug":"zydzi-i-diaspora","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/actualidad\/los-judios-y-la-diaspora\/","title":{"rendered":"W kierunku narodzin pa\u0144stwa Izrael. \u017bydzi i diaspora"},"content":{"rendered":"

Izrael. Palestyna. Ha-Aretz<\/em> (Hebrajski: Ziemia tout court, tak \u017bydzi okre\u015blaj\u0105 Ziemi\u0119 obiecan\u0105 im przez Boga, od Dan na p\u00f3\u0142nocy do Beerszeby na po\u0142udniu). Filast\u00ecn<\/em> (arabski: Palestyna). Jeruszalajim<\/em> (hebrajska nazwa Jerozolimy, oznaczaj\u0105ca \"wzg\u00f3rze pokoju\", a tym samym miasto pokoju). Al-Quds<\/em> (\u015awi\u0119ty: arabska nazwa Jerozolimy). W tej niewielkiej chusteczce na ziemi rzeczy cz\u0119sto maj\u0105 dwie lub wi\u0119cej nazw, a definicje miejsc w tym niewielkim regionie na granicy Afryki i Azji s\u0105 dobitne, daj\u0105c poczucie absolutu, bosko\u015bci, prawie tak, jakby wszystkie widoki \u015bwiata, wszystkie oczekiwania, t\u0119sknoty i pragnienia miliard\u00f3w ludzi na przestrzeni dziej\u00f3w zbiega\u0142y si\u0119 tutaj.<\/p>\n\n\n\n

Przed zag\u0142\u0119bieniem si\u0119 w kwesti\u0119 arabsko-izraelsk\u0105 konieczne jest zatem wyja\u015bnienie, o kim i o czym m\u00f3wimy. Aby by\u0107 jeszcze bardziej precyzyjnym, powinni\u015bmy nawet m\u00f3wi\u0107 przede wszystkim o Kwestia \u017cydowska<\/em>kt\u00f3ry nast\u0119pnie staje si\u0119 Judeo-Otoma\u0144ski<\/em> i jednocze\u015bnie Judeoarabski<\/em> o judeo-palesty\u0144ski<\/em>i wreszcie, dopiero od 1948 roku, arabsko-izraelski<\/em> o izraelsko-palesty\u0144ski<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\u017bydzi czy Izraelczycy?<\/h2>\n\n\n\n

Zacznijmy od jednego z tych za\u0142o\u017ce\u0144, kt\u00f3rych ka\u017cdy pocz\u0105tkuj\u0105cy orientalista powinien by\u0107 \u015bwiadomy. Tak jak podczas pierwszych zaj\u0119\u0107 na uniwersytecie uczymy si\u0119, \u017ce nie wszyscy Arabowie s\u0105 muzu\u0142manami i nie wszyscy muzu\u0142manie s\u0105 Arabami, tak samo nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie wszyscy \u017bydzi s\u0105 Izraelczykami i nie wszyscy Izraelczycy s\u0105 \u017bydami.<\/p>\n\n\n\n

Kim wi\u0119c s\u0105 Izraelczycy? To obywatele pa\u0144stwa Izrael, zachodnioazjatyckiego kraju licz\u0105cego oko\u0142o 9 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych oko\u0142o 7 milion\u00f3w to \u017bydzi, ze znaczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 (oko\u0142o 2 milion\u00f3w) Arab\u00f3w, w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci sunnickich muzu\u0142man\u00f3w, ale z niewielk\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 chrze\u015bcijan i druz\u00f3w. Izraelczycy s\u0105 zatem zar\u00f3wno \u017bydami, jak i Arabami (lub Palesty\u0144czykami: na temat u\u017cywania tego ostatniego terminu odsy\u0142amy do nast\u0119pnych stron), a tak\u017ce \u017bydami i muzu\u0142manami, Druzami, chrze\u015bcijanami itp.<\/p>\n\n\n\n

\u017bydzi (termin, kt\u00f3ry w j\u0119zyku w\u0142oskim jest synonimem \"Izraelit\u00f3w\", a nie \"Izraelczyk\u00f3w\") s\u0105 tymczasem grup\u0105 etniczno-religijn\u0105 licz\u0105c\u0105 od 17 do 20 milion\u00f3w ludzi, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 (oko\u0142o 10 milion\u00f3w) mieszka w Stanach Zjednoczonych; jest ich r\u00f3wnie\u017c oko\u0142o 7 milion\u00f3w w Izraelu. S\u0105 r\u00f3wnie\u017c do\u015b\u0107 liczni we Francji (na pocz\u0105tku tego wieku by\u0142o ich 700 000, ale liczba ta stale spada), Wielkiej Brytanii, Rosji i innych krajach. We W\u0142oszech mieszka oko\u0142o 45 000 \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Okre\u015blaj\u0105 siebie jako \"grup\u0119 etniczno-religijn\u0105\", a nie po prostu jako wyznawc\u00f3w religii, poniewa\u017c poj\u0119cie etniczno\u015bci i wiary religijnej w judaizmie s\u0105 ze sob\u0105 \u015bci\u015ble powi\u0105zane. Przed Shoah<\/em>Holokaust, ludob\u00f3jstwo, kt\u00f3re eksterminowa\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, Stary Kontynent by\u0142 domem dla ponad po\u0142owy \u017byd\u00f3w na \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n

Aszkenazyjczycy i Sefardyjczycy<\/h2>\n\n\n\n

\u017bydzi, zar\u00f3wno ci mieszkaj\u0105cy w Izraelu, jak i ci rozproszeni po ca\u0142ym \u015bwiecie, s\u0105 generalnie podzieleni na dwie g\u0142\u00f3wne grupy, oparte na r\u00f3\u017cnych czynnikach, kt\u00f3rymi s\u0105 przede wszystkim wszystkie aspekty kulturowe, kt\u00f3re ich wyr\u00f3\u017cniaj\u0105, takie jak j\u0119zyk, tradycje, zwyczaje i nawyki, a tak\u017ce historyczne perypetie, przez kt\u00f3re przeszli i po\u0142o\u017cenie geograficzne spo\u0142eczno\u015bci, do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Te dwie grupy nazywane s\u0105 \"Aszkenazyjczykami\" i \"Sefardyjczykami\" (od Aszkenaz i Sefarad, kt\u00f3re w \u015bredniowiecznym j\u0119zyku hebrajskim oznaczaj\u0105 odpowiednio Niemcy i Hiszpani\u0119).<\/p>\n\n\n\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, Sefardyjczycy to ci Izraelici (Isaac Abravanel, \u017byd i minister finans\u00f3w kr\u00f3lestwa do czasu wyp\u0119dzenia, m\u00f3wi o 200 000-300 000), kt\u00f3rzy odm\u00f3wili przej\u015bcia na chrze\u015bcija\u0144stwo i zostali wyp\u0119dzeni z Hiszpanii w 1492 r., po ostatecznym odzyskaniu kraju od Maur\u00f3w przez Ferdynanda, kr\u00f3la Aragonii, i Izabel\u0119, kr\u00f3low\u0105 Kastylii. Znale\u017ali schronienie w Afryce P\u00f3\u0142nocnej, Imperium Osma\u0144skim, Egipcie i na Bliskim Wschodzie.<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u015b jednak spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w Jemenie, Iraku, Palestynie i innych krajach Azji i Afryki, kt\u00f3re maj\u0105 niewiele lub nic wsp\u00f3lnego z uchod\u017acami wyp\u0119dzonymi w XV wieku z P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego, s\u0105 r\u00f3wnie\u017c okre\u015blane jako sefardyjskie. Wynika to z faktu, \u017ce w XVI wieku uczony i mistyk pochodzenia andaluzyjskiego, Yossef Caro (1488-1575), napisa\u0142 kodeks, zwany Shulhan Arukh, kt\u00f3ry zebra\u0142 wszystkie tradycje, zwyczaje, zasady legalno\u015bci i nielegalno\u015bci oraz rytua\u0142y spo\u0142eczno\u015bci latynoskich.<\/p>\n\n\n\n

W odpowiedzi polski \u017cydowski uczony, Mosze Isserles, znany r\u00f3wnie\u017c jako Harema, skomentowa\u0142 kodeks Caro, orzekaj\u0105c, \u017ce niekt\u00f3re zawarte w nim zasady nie s\u0105 zgodne z tradycj\u0105 aszkenazyjsk\u0105. W ten spos\u00f3b powsta\u0142o rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy Aszkenazyjczykami i Sefardyjczykami (r\u00f3\u017cnica obejmuje rytua\u0142y, jedzenie, spos\u00f3b odnoszenia si\u0119 do nie-\u017byd\u00f3w, j\u0119zyk u\u017cywany w \u017cyciu codziennym itp.<\/p>\n\n\n\n

To, co w\u0142a\u015bnie powiedzieli\u015bmy, jest tylko uog\u00f3lnieniem wielu i r\u00f3\u017cnorodnych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy \u017bydami na ca\u0142ym \u015bwiecie, kt\u00f3rzy mimo wszystko zawsze zachowali wsp\u00f3lne korzenie, kult, a przede wszystkim nostalgiczn\u0105 t\u0119sknot\u0119 za powrotem do Ziemi Obiecanej, kt\u00f3rej towarzyszy b\u00f3l wygnania (te ostatnie elementy s\u0105 wszechobecne w gestach i s\u0142owach codziennego \u017cycia i najwa\u017cniejszych uroczysto\u015bci).<\/p>\n\n\n\n

Diaspora<\/h2>\n\n\n\n

Diaspora, czyli rozproszenie Izraelit\u00f3w (termin, kt\u00f3ry jest synonimem \"\u017byda\", a nie \"Izraelity\") na cztery strony \u015bwiata, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c mi\u0119dzy 597 a 587 r. p.n.e., wraz z tak zwan\u0105 \"niewol\u0105 babilo\u0144sk\u0105\", czyli deportacj\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w kr\u00f3lestw Izraela i Judy do Asyrii i Babilonu oraz zniszczeniem \u015bwi\u0105tyni zbudowanej przez Salomona z r\u0105k kr\u00f3la Nabuchodonozora.<\/p>\n\n\n\n

W 538 r., dzi\u0119ki edyktowi Cyrusa, kr\u00f3la Pers\u00f3w, niekt\u00f3rzy \u017bydzi byli w stanie odbudowa\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 po powrocie do domu, chocia\u017c wielu \u017byd\u00f3w pozosta\u0142o w Babilonie lub wyjecha\u0142o do innych region\u00f3w, a proces ten trwa\u0142 do epoki hellenistycznej i rzymskiej.<\/p>\n\n\n\n

To jednak Rzym po\u0142o\u017cy\u0142 kres - na prawie dwa tysi\u0105ce lat - narodowym i terytorialnym aspiracjom narodu \u017cydowskiego w krwawych trzech wojnach \u017cydowskich. Pierwsza z nich (66-73 r. n.e.), zainicjowana seri\u0105 bunt\u00f3w miejscowej ludno\u015bci przeciwko w\u0142adzy rzymskiej, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zniszczeniem Jerozolimy i \u015awi\u0105tyni, a tak\u017ce innych miast i twierdz wojskowych, takich jak Masada, oraz \u015bmierci\u0105, wed\u0142ug \u00f3wczesnego historyka J\u00f3zefa Flawiusza, ponad miliona \u017byd\u00f3w i 20 000 Rzymian. Druga (115-117) mia\u0142a miejsce w rzymskich miastach diaspory i r\u00f3wnie\u017c poch\u0142on\u0119\u0142a tysi\u0105ce ofiar. W trzecim (132-135), znanym r\u00f3wnie\u017c jako Powstanie Bar-Kokhby<\/em>Rzymska machina wojenna przetoczy\u0142a si\u0119 przez wszystko na swojej drodze, zr\u00f3wnuj\u0105c z ziemi\u0105 oko\u0142o 50 miast (w tym to, co pozosta\u0142o z Jerozolimy) i 1000 wiosek. Nie tylko rebelianci, ale prawie ca\u0142a populacja \u017cydowska, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a pierwsz\u0105 wojn\u0119 \u017cydowsk\u0105, zosta\u0142a unicestwiona (oko\u0142o 600 000 zabitych), wraz z sam\u0105 ide\u0105 \u017cydowskiej obecno\u015bci w regionie, kt\u00f3ry zosta\u0142 zromanizowany nawet w swojej topografii. W rzeczywisto\u015bci nazwa Palestyna, a dok\u0142adniej Syria Pal\u00e6stina<\/em>zosta\u0142a nadana przez cesarza Hadriana staro\u017cytnej prowincji Judei w 135 r. n.e., po zako\u0144czeniu trzeciej wojny \u017cydowskiej (Palestyna w\u0142a\u015bciwa by\u0142a do tego czasu cienkim pasem ziemi, mniej wi\u0119cej odpowiadaj\u0105cym dzisiejszej Strefie Gazy, na kt\u00f3rej znajdowa\u0142o si\u0119 staro\u017cytne filisty\u0144skie Pentapolis).<\/p>\n\n\n\n

Ten sam cesarz kaza\u0142 odbudowa\u0107 Jerozolim\u0119 jako miasto poga\u0144skie, pod nazw\u0105 Aelia Capitolina<\/em>Nar\u00f3d \u017cydowski, stawiaj\u0105c \u015bwi\u0105tynie grecko-rzymskim b\u00f3stwom tu\u017c nad \u017cydowskimi i chrze\u015bcija\u0144skimi \u015bwi\u0119tymi miejscami (\u017bydzi i chrze\u015bcijanie byli w\u00f3wczas zasymilowani), i uniemo\u017cliwi\u0142 \u017bydom wej\u015bcie, chocia\u017c, przynajmniej w pierwszych wiekach ery chrze\u015bcija\u0144skiej, mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowska przetrwa\u0142a na wsi judejskiej, a zw\u0142aszcza w \u015bwi\u0119tych miastach Safed i Tyberiada w Galilei, Mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowska przetrwa\u0142a na wsi judejskiej, a zw\u0142aszcza w \u015bwi\u0119tych miastach Safed i Tyberiada w Galilei, do tego stopnia, \u017ce w \u00f3wczesnych kronikach pojawia si\u0119 informacja, \u017ce podczas buntu przeciwko bizantyjskiemu cesarzowi Herakliuszowi w 614 r. mniejszo\u015b\u0107 izraelska uczestniczy\u0142a w masakrach chrze\u015bcijan (ok. 90.90 000 zabitych) oraz w zniszczeniu niekt\u00f3rych \u015bwi\u0119tych miejsc, takich jak Gr\u00f3b Pa\u0144ski<\/a>Rz\u0105dzi\u0142 nawet Jerozolim\u0105 przez 15 lat, zanim zosta\u0142a ona prawie ca\u0142kowicie zmasakrowana i sprzyja\u0142a post\u0119powi i podbojowi wojsk arabsko-islamskich w 637 roku.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna si\u0119 w ka\u017cdym razie zastanawia\u0107, dlaczego przed 1880 r., dat\u0105, kt\u00f3ra tradycyjnie wyznacza pocz\u0105tek kwestii arabsko-izraelskiej - w tym czasie bardziej poprawne by\u0142oby nazywanie jej nadal \u017cydowsko-palesty\u0144sk\u0105 - nie dosz\u0142o do masowej imigracji \u017byd\u00f3w do regionu, kt\u00f3ry w mi\u0119dzyczasie przechodzi\u0142 z r\u0105k do r\u0105k: Rzymian, Pers\u00f3w, Bizantyjczyk\u00f3w, Arab\u00f3w, krzy\u017cowc\u00f3w, Turk\u00f3w Osma\u0144skich. <\/p>\n\n\n\n

Z pewno\u015bci\u0105 z powod\u00f3w ekonomicznych (spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie, ju\u017c wysoce zurbanizowane i zaanga\u017cowane w handel, osiedli\u0142y si\u0119 na sta\u0142e w wielu wa\u017cnych o\u015brodkach \u015br\u00f3dziemnomorskiej Europy, Azji i Afryki i utka\u0142y g\u0119st\u0105 sie\u0107 handlow\u0105), ale prawdopodobnie tak\u017ce religijnych: Talmud Babilo\u0144ski (traktat Ketubot, 111a) stwierdza, \u017ce B\u00f3g uniemo\u017cliwi Izraelitom bunt przeciwko narodom poprzez utworzenie w\u0142asnego pa\u0144stwa; od masowej imigracji do Ziemi \u015awi\u0119tej; od przyspieszenia przybycia mesjasza. Zakazy te stanowi\u0105 podstaw\u0119 sztywno antysyjonistycznej i antyizraelskiej doktryny Neturei Karta (Stra\u017cnik\u00f3w Miasta, ekstremistycznej grupy \u017cydowskiej zamieszkuj\u0105cej dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie dwie dzielnice Jerozolimy, Me'ah She'arim i Ge'ula), ortodoksyjnego ruchu \u017cydowskiego, kt\u00f3ry odmawia uznania autorytetu i samego istnienia pa\u0144stwa Izrael.<\/p>\n\n\n\n

W ka\u017cdym razie, pod koniec XIX wieku Palestyna by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 najwi\u0119kszej prowincji (vilayet<\/em>) Syrii, a jej ludno\u015b\u0107 by\u0142a prawie wy\u0142\u0105cznie arabskoj\u0119zyczna i islamska (chocia\u017c istnia\u0142y znacz\u0105ce mniejszo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skie, zw\u0142aszcza w miastach takich jak Nazaret, Betlejem i sama Jerozolima, gdzie chrze\u015bcijanie czasami stanowili wzgl\u0119dn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107). By\u0142o tam tylko 24 000 \u017byd\u00f3w, 4,8% populacji.<\/p>\n\n\n\n

Jako poddani osma\u0144scy byli uwa\u017cani (podobnie jak chrze\u015bcijanie) za obywateli drugiej kategorii, tj. nie byli uwa\u017cani za obywateli osma\u0144skich, dhimmi<\/em>i podlegali obowi\u0105zkowi zap\u0142aty podatku kapitulacyjnego, zwanego d\u017cizja<\/em>Ziemia, kt\u00f3r\u0105 posiadali, i podatek od ziemi, kt\u00f3r\u0105 posiadali, khar\u00e0j<\/em>a\u017c do 1839 r., kiedy to w nast\u0119pstwie edyktu (Hatti sherif<\/em>) G\u00fclhane, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142 edykt (Hatti<\/em>) H\u00fcmayun (1856) i Islahat Fermani, su\u0142tan Abd\u00fclmecit I przyzna\u0142 pe\u0142n\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 prawn\u0105 z muzu\u0142manami wszystkim nieislamskim poddanym Sublime Porte, w ramach s\u0142ynnego Tanzimat<\/em>Liberalne reformy inspirowane przez Europ\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Paradoksalnie, nasiona kwestii arabsko-izraelskiej kie\u0142kowa\u0142y w tym samym czasie, gdy w okresie liberalnych rewolucji i otwarcia gett w Europie i na Bliskim Wschodzie dyskutowano o kwestii arabsko-izraelskiej. Tanzimat<\/em> W Imperium Osma\u0144skim nadal dochodzi\u0142o do brutalnych pogrom\u00f3w i bardziej subtelnych akt\u00f3w i epizod\u00f3w antysemityzmu, zw\u0142aszcza w Europie i Rosji, ale tak\u017ce w Syrii i innych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata zachodniego i wschodniego.<\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie wtedy, w kontek\u015bcie europejskiego nacjonalizmu, a tak\u017ce w konsekwencji Haskali, \u017cydowskiego o\u015bwiecenia (w kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142o odrodzenie \u017cydowsko-europejskiej literatury i kultury), narodzi\u0142a si\u0119 i rozwin\u0119\u0142a ideologia, kt\u00f3ra stanowi podstaw\u0119 dzisiejszego pa\u0144stwa Izrael - syjonizm.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Israel. Palestina. Ha-Aretz (hebreo: la Tierra tout court, que es como los jud\u00edos definen la Tierra que Dios les prometi\u00f3, desde Dan en el norte hasta Beersheba en el sur). Filast\u00ecn (\u00e1rabe: Palestina). Yerushalayim (nombre hebreo de Jerusal\u00e9n, que significa \u00abcolina de la paz\u00bb y, por extensi\u00f3n, ciudad de la paz). Al-Quds (el Santo: nombre […]<\/p>\n","protected":false},"author":2244,"featured_media":32065,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"pmpro_default_level":"","footnotes":""},"categories":[36,39],"tags":[1258],"class_list":["post-32064","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-actualidad","category-cultura","tag-israel","pmpro-has-access"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32064","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2244"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32064"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32064\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32065"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32064"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32064"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/staging.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32064"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}